“Mùa nước đỏ” U Minh

Giữa lưu vực của mùa nước đỏ ấy có một khu chợ rất lạ. Chợ không bán cá, tôm hay rau củ, mà chỉ có tràm và keo lai. Người dân xứ rừng gọi bằng cái tên mộc mạc: Chợ Tràm. Chợ nằm ven tuyến đường Cà Mau - U Minh, thuộc xã Khánh An. Nhìn Chợ Tràm hôm nay, ít ai nghĩ rằng nơi đây từng chỉ là một bến ghe nhỏ nằm ven kênh. Cách đây chừng hai mươi năm, gỗ tràm sau khi đốn hạ được chất đầy ghe, len lỏi theo những con kênh chằng chịt rồi xuôi dòng Cái Tàu, qua Chắc Băng, Phụng Hiệp về các tỉnh miền Tây, lên thành phố Hồ Chí Minh. Bây giờ, giao thông thuận lợi hơn, những chuyến xe tải nối nhau vào tận bãi tập kết. Ghe vẫn còn, nhưng chỉ làm nhiệm vụ đưa gỗ từ rừng ra đường lớn. Nhịp sống của Chợ Tràm cũng vì thế mà nhanh hơn, rộn ràng hơn.

Đi giữa Chợ Tràm, mùi tinh dầu quyện trong nắng sớm tạo nên thứ hương rất riêng của U Minh. Người mới đến có thể thấy ngai ngái, nhưng với người xứ rừng, đó là mùi của sinh kế, của những mùa khai thác mang theo bao hy vọng về cuộc sống đủ đầy. Hơn hai mươi năm gắn bó với nghề mua bán cừ tràm, anh Dương Văn Thắng, ngụ ấp 5, xã Tân Lộc cho biết: “Tràm U Minh được thị trường ưa chuộng bởi thân cây chắc, bền, chịu nước tốt nên chủ yếu dùng làm cừ gia cố nền móng cho nhiều công trình xây dựng. Giá trị của rừng tràm không chỉ nằm ở thân cây, mà còn ở công sức của người trồng rừng suốt nhiều năm chăm sóc mới đến ngày thu hoạch. Sau mỗi hợp đồng thu mua là hàng chục lao động địa phương có việc làm”.

Đội khai thác của anh Tô Thanh Lam ngụ ấp 6, xã Khánh An có 8 người. Công việc bắt đầu từ sáng sớm. Người đàn ông xứ rừng cười hiền: “Hết lô này lại sang lô khác. Nhờ vậy anh em có việc làm quanh năm. Thu nhập vài trăm ngàn đồng/ngày, đủ trang trải cuộc sống”. Lời kể mộc mạc ấy cũng là câu chuyện chung của nhiều gia đình sống dựa vào rừng. Cây tràm vì thế không chỉ giữ đất, giữ nước mà còn giữ lấy sinh kế của bao cư dân U Minh. Những năm 2004 - 2007, khi giá tràm xuống thấp, không ít hộ dân từng thấp thỏm vì rừng đến tuổi mà bán không đủ bù chi phí. Nhiều gia đình mạnh dạn đưa cây keo lai về trồng xen trên đất rừng. Quyết định tưởng chỉ để gỡ khó trước mắt, vậy mà lại mở thêm một hướng sinh kế cho cư dân xứ rừng. Nếu tràm chủ yếu làm cừ xây dựng thì keo lai được đưa về nhà máy chế biến dăm gỗ, sản xuất giấy hoặc ép ván và than nén sinh khối (than sạch, xuất sang các nước Châu Âu). Chu kỳ khai thác ngắn hơn. Nhờ vậy, người dân có thêm nguồn thu, còn Chợ Tràm từ đó có thêm món hàng mới mang tên keo lai, đông vui hơn mỗi mùa khai thác.

Chị Trần Ngọc Thu, ngụ ấp 11, xã Nguyễn Phích, thoăn thoắt lột từng lớp vỏ keo lai. Đôi bàn tay rám nắng đã gắn bó với công việc này hơn mười năm. Chị Thu cho biết: “Ngày mới làm cứ nghĩ sẽ không theo nổi, nhưng rồi quen dần. Nhờ bóc vỏ keo mà gia đình tôi có thu nhập ổn định; con cái được học hành. Mình cực một chút nhưng kinh tế gia đình ổn định”. Vợ chồng chị còn tranh thủ nhặt những ngọn tràm bị cắt bỏ đem về hầm than. Từ thân cây đến cành ngọn đều được tận dụng, như cách người xứ rừng vẫn quen chắt chiu từng giá trị mà thiên nhiên ban tặng.

Điều khiến người ta trở lại U Minh sau nhiều năm không khỏi ngỡ ngàng không chỉ là những bãi tràm nối dài hay những đoàn xe tải tấp nập, mà còn là sự đổi thay của vùng đất này. Những con đường đất lầy lội ngày nào đã được trải nhựa phẳng phiu. Điện lưới quốc gia về tận các ấp. Trường học, trạm y tế khang trang hơn. Và ngay giữa thị trấn U Minh cũ (nay là xã Nguyễn Phích), đèn tín hiệu giao thông đã hiện diện. Có ai ngờ, giữa xứ rừng cũng có đèn xanh, đèn đỏ. Một chi tiết nhỏ thôi, nhưng đủ để thấy sự phát triển đang len vào từng cánh rừng tràm, từng nếp nhà của cư dân vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc.

Giữa bao đổi thay ấy, Chợ Tràm vẫn giữ nguyên hồn mộc mạc. Không có cảnh chen lấn, mặc cả ồn ào như nhiều khu chợ khác. Anh Tô Thanh Lam lau vội giọt mồ hôi còn đọng trên trán rồi nhìn về phía bãi tràm vừa khai thác xong nói: “Mấy chục năm làm nghề, chưa khi nào thấy nhu cầu cừ tràm giảm. Đất yếu ở đồng bằng vẫn cần những cây cừ chắc khỏe để giữ nền móng. Còn với tôi và nhiều lao động khác, chỉ cần rừng còn xanh thì cuộc sống vẫn còn sinh kế”. Những chuyến xe cuối ngày rời Chợ Tràm, mang theo hàng tấn cừ tràm, keo lai đến nơi tiêu thụ. Phía sau những chuyến xe ấy là màu nước đỏ vẫn chảy qua từng vạt rừng U Minh, như từng chảy qua bao thế hệ cư dân nơi đây. Dòng nước đỏ nuôi lớn những cánh rừng, còn con người thì giữ màu xanh ấy bằng mồ hôi, bằng sự cần cù và lòng son sắt.

Người U Minh luôn tự hào về “xứ nước đỏ”. Nắng chiều dần buông trên những tán rừng, hương tràm vẫn còn phảng phất trong gió. Thứ hương mộc mạc ấy, cũng như con người U Minh, không nồng nàn để gây ấn tượng ngay từ lần gặp đầu, nhưng càng đi xa càng nhớ. Đó là mùi của đất rừng, của sự cần cù, của một vùng quê đang từng ngày đổi mới nhưng vẫn gìn giữ được cốt cách chân tình, nghĩa hậu của người xứ rừng./.