Huyền thoại kênh Thầy Cai

Theo các lão nông nơi đây, tên Thầy Cai có nguồn gốc từ người vận động đào kênh là ông Cai tổng Huỳnh Đình Ngộ (1876-1946). Ông được bổ nhiệm làm cai tổng dưới thời Pháp thuộc nhưng lại có tấm lòng nhân hậu, bốc thuốc chữa bệnh cho dân chúng trong làng. Là người luôn gắn bó, gần gũi với bà con nên khi nhận thấy việc sản xuất của người dân không đạt hiệu quả do nguồn nước không được lưu thông, ông đã vận động đào kênh dẫn nước vào nội đồng phục vụ làm nông, sinh hoạt. Đến nay vẫn không một ai biết con kênh này được đào năm nào nhưng căn cứ vào năm sinh và năm mất của Thầy Cai thì có thể đoán con kênh này được đào trước năm 1946. Bà Nguyễn Thanh Liêng, con dâu út của Thầy Cai, sống tại xã Mỹ Phước, huyện Mang Thít cho biết: “Con kênh hồi đó cạn lắm. Nước vô thì bị phèn mặn nên không làm ruộng được. Lúc đó ba chồng tôi động viên dân chúng đào kênh, dẫn nước vô cho hạ phèn để làm đồng”.

Ông Huỳnh Văn Tâm, cháu nội Thầy Cai, đang sống tại xã Nhơn Phú, huyện Mang Thít nhớ lại: “Trước thời điểm mở kênh này ở đây trồng lúa năng suất thấp; chỉ trồng được 1 mùa, có năm được năm không vì nước nhiễm phèn nặng. Từ khi đào kênh, nước vào nội đồng, xả hết phèn, rồi người dân đắp đê nên giờ làm được 3 vụ lúa”.

Theo ghi chép của học giả Huỳnh Minh trong cuốn “Vĩnh Long xưa và nay”, thì làng nghề làm gạch đã hình thành dọc bờ sông Cổ Chiên hàng trăm năm trước. Đến khoảng năm 1950, Vĩnh Long có 40 lò gạch hoạt động. Sau đó, những hộ dân làm gạch mở rộng sản xuất vào kênh Thầy Cai và các con kênh sâu bên trong nội đồng. Cũng từ đó, kênh Thầy Cai trở thành địa danh gắn liền với làng nghề sản xuất gạch gốm ở Vĩnh Long; dọc con kênh là san sát những lò gạch xây cao hình quả trứng, nhìn tựa như một tiểu vương quốc chìm đắm trong sương. Giai đoạn huy hoàng mà dòng kênh Thầy Cai được nhắc đến nhiều nhất là trước năm 2000, cái thời của nghề sản xuất gạch ngói ở Mang Thít “chạm đỉnh”; lúc bấy giờ, tàu bè đậu san sát trên dòng kênh này để bổ hàng. Nơi mà hằng năm cung ứng cho thị trường 50 triệu sản phẩm gạch, gốm, doanh thu bình quân khoảng 700 tỷ đồng/năm đã đưa kênh Thầy Cai trở thành “trung tâm” của làng nghề. Ông Lê Văn Lớn, ngụ xã Nhơn Phú, huyện Mang Thít tự hào: “Năm 1990 đổ về trước là thời gian dòng kênh này chứng kiến nghề làm gạch ngói số lượng nhiều và có lời nhất. Các tỉnh miền Tây đều quy tụ về đây mua gạch. Thời đó hầm gạch bằng củi, ghe củi ở khắp nơi chở về đây bán. Nhân công lao động cũng quy tụ về làm công”.

Đến năm 2005, thời vàng son của nghề gạch ngói dần đi xuống vì làng nghề phải cạnh tranh với mặt hàng công nghiệp sắc xảo, cộng với nguyên liệu đất sét dần cạn kiệt và chi phí nung gạch cao khiến nhiều lò không có lời. Dòng kênh Thầy Cai cũng chứng kiến giai đoạn trầm lắng khi thưa vắng tàu, ghe. Nhưng thay vào đó, dòng kênh này lại chứng kiến thời hưng thịnh của các sản phẩm nông sản được trồng hai bên mà nguồn nước được lấy từ kênh Thầy Cai. Ngoài lúa là chủ lực, nông dân lên liếp trồng nhãn Ido cho lợi nhuận 70 triệu đồng/năm. Nông sản tươi tốt quanh năm cũng nhờ nước lấy từ kênh này. Ông Trương Hoàng Phương, ngụ xã Nhơn Phú, huyện Long Hồ cho biết: “Con kênh này mang nước ngọt và phù sa quanh năm cho nội đồng nên rất thuận tiện cho sản xuất cây ăn trái cho bà con. Từ sông lớn nối sông nhỏ nên mang nước rất sạch, ghe thuyền lưu thông cũng nhanh, an toàn”.

      Nhằm bảo tồn và phát triển “Vương quốc lò gạch” Mang Thít trở thành vùng di sản đương đại có giá trị mang tầm cỡ quốc tế, một điểm đến trên bản đồ du lịch ÐBSCL, tỉnh Vĩnh Long đã phê duyệt Ðề án “Di sản đương đại Mang Thít” với diện tích 3.060 héc ta thuộc 4 xã: Mỹ Phước, Mỹ An, Nhơn Phú và Hòa Tịnh, với sản phẩm du lịch trọng điểm là “Vương quốc lò gạch”. Trong đó, gốm đỏ là sản phẩm du lịch đặc thù không nơi nào có được. Kênh Thầy Cai lại được chứng kiến tàu chở khách du lịch xuôi ngược tìm về làng gạch năm xưa để trải nghiệm. Chính sự quyết tâm của các cấp, các ngành một lần nữa làm sống lại thời huy hoàng và tận dụng tối đa lợi thế sông ngòi mà kênh Thầy Cai là một dòng kênh được ưu tiên hàng đầu. Ông Phan Văn Giàu, Giám đốc Sở VHTT&DL tỉnh Vĩnh Long cho biết: “Sau khi ban hành đồ án này, chúng ta sẽ có quy hoạch chi tiết, sau đó mời gọi nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia. Hứa hẹn thời gian tới, nơi đây sẽ trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch của tỉnh”.