Di sản kiến trúc bên bờ rạch Bình Thủy

Lịch sử vùng đất Bình Thủy gắn liền với giai thoại về Tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt, được ghi chép trong nhiều tư liệu lịch sử của địa phương. Vào năm 1852 (dưới triều vua Tự Đức), khi quan Tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt đi tuần thú ngang qua khu vực Cồn Linh (đầu vàm rạch Bình Thủy hiện nay) thì bất ngờ gặp cuồng phong. Đoàn hải thuyền được lệnh tiến thẳng vào vàm rạch để tránh trú và được an toàn. Nhận thấy địa thế tránh gió tốt, dòng nước êm đềm, khu vực hai bên bờ dân cư đông đúc, canh tác hoa màu thuận lợi, quan Tuần phủ đã chính thức đặt tên cho vùng đất này là Bình Thủy (nghĩa là dòng nước bình yên); đồng thời, dâng sớ tấu trình triều đình xin ban sắc phong cho thần hoàng bổn cảnh.

Trong lịch sử khai hoang mở cõi, rạch Bình Thủy đóng vai trò là huyết mạch giao thông và hệ thống thủy lợi tự nhiên quy mô lớn. Tuyến rạch dẫn lượng phù sa dồi dào, cung cấp nước sinh hoạt và tưới tiêu chính cho toàn bộ lưu vực. Nhờ nền tảng này, dải đất hai bên bờ sớm hình thành nên vùng nông nghiệp trù phú, đặc biệt là các khu vực chuyên canh cây ăn trái năng suất cao với những loại nông sản bản địa có giá trị thương mại như sầu riêng, chôm chôm, nhãn... Chạy dọc hai bờ rạch Bình Thủy là hàng loạt di tích lịch sử và cơ sở tôn giáo gắn liền với các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc qua nhiều thời kỳ. Vùng đất Bình Thủy tự hào là quê hương của Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa (1807 - 1872) - một nhà chính trị, nhà thơ yêu nước và là một trong những danh nhân văn hóa tiêu biểu nhất của Nam Bộ. Đánh giá về nhân vật lịch sử này, nhà nghiên cứu văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng cho biết: “Cụ Bùi Hữu Nghĩa là người Cần Thơ đầu tiên đỗ đạt cao và làm quan đến chức Tri huyện. Khí tiết của cụ thể hiện rõ qua việc bênh vực dân nghèo trong vụ án rạch Láng Thé, dám đứng lên chống lại cường hào ác bá và quan lại tham nhũng. Với tinh thần đấu tranh chống áp bức, bất công và những cống hiến to lớn cho văn học, cụ là niềm tự hào  của người dân Cần Thơ nói riêng và Nam Bộ nói chung”.

Cách đó không xa, nằm tĩnh lặng ven rạch Bình Thủy là chùa Nam Nhã được xây dựng năm 1895. Nơi đây không chỉ là cơ sở thờ tự mà còn là một di tích lịch sử trọng điểm gắn liền với các phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chùa là vỏ bọc an toàn để nuôi giấu các sĩ phu yêu nước và là trạm liên lạc bí mật của Đặc ủy Hậu Giang, Xứ ủy Nam Kỳ. Ông Hồ Minh Phong, đại diện chùa Nam Nhã cung cấp thêm thông tin lịch sử: “Vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, chùa Nam Nhã hoạt động dưới hình thức một tiệm thuốc Bắc. Nơi đây thực chất là trung tâm truyền bá đạo Minh Sư và in ấn, phát hành các kinh thư, sách chữ Nôm mang nội dung yêu nước. Các tài liệu in ấn tại chùa đóng vai trò nòng cốt trong việc nâng cao dân trí và khơi dậy tinh thần chống giặc ngoại xâm tại toàn vùng Nam Kỳ Lục Tỉnh”. Với những giá trị đó, năm 1991, Bộ Văn hóa - Thông tin đã ra quyết định công nhận chùa Nam Nhã là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.

Tiêu biểu nhất là Đình Bình Thủy (Long Tuyền Cổ Miếu), được khởi dựng năm 1844, thờ các bậc tiền hiền có công khai khẩn đất đai và các vị anh hùng dân tộc. Đây là một trong những ngôi đình sở hữu hệ thống cột gỗ lim nguyên khối và các mảng chạm khắc gỗ tinh xảo bậc nhất Tây Nam Bộ. Năm 1989, công trình được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Ông Lê Văn Mười, Trưởng Ban Trị sự Đình Bình Thủy cho biết: “Hàng năm, Ban quý tế tổ chức Lễ Kỳ yên Thượng điền và Hạ điền đúng theo nghi thức truyền thống, thu hút hàng vạn lượt khách thập phương. Đây là dịp để người dân dâng lễ vật cúng Thần, cầu quốc thái dân an, phong điều vũ thuận”.

Cùng nằm trên trục di sản này là Nhà cổ Bình Thủy (nhà thờ họ Dương), hoàn thành năm 1870 và cũng được xếp hạng Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia năm 2009. Ngôi nhà là minh chứng sinh động cho lối kiến trúc giao thoa Đông - Tây vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX. Ngoại thất công trình mang phong cách biệt thự Pháp với vòm cửa vươn cao, họa tiết phù điêu đắp nổi; nền nhà lát gạch hoa nhập khẩu trực tiếp từ Pháp. Tuy nhiên, toàn bộ nội thất, từ hệ thống cột, kèo đến bàn thờ tổ tiên lại tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực phong thủy và chạm trổ truyền thống Việt Nam. Do kiến trúc được bảo tồn gần như nguyên vẹn, Nhà cổ Bình Thủy đã được các đạo diễn trong nước và quốc tế chọn làm bối cảnh chính cho nhiều dự án điện ảnh lớn như: Người Tình, Người đẹp Tây Đô, Những nẻo đường phù sa…

Bên cạnh yếu tố thẩm mỹ, công trình còn cho thấy tư duy kỹ thuật xây dựng tiên tiến của người xưa. Anh Hồ Văn Băng, một khách tham quan, đánh giá: “Hệ thống cửa sổ và cửa đi giúp không gian bên trong luôn thông thoáng, tận dụng tối đa ánh sáng tự nhiên. Đặc biệt, theo tư liệu thiết kế của nhà cổ, dưới lớp gạch nền là một lớp muối hạt dày từ 10 - 15cm. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, giải pháp này giúp chống ẩm mốc, xua đuổi côn trùng hiệu quả, đồng thời mang ý nghĩa phong thủy trong việc trừ tà, giữ sinh khí cho gia trạch”.

Trải qua quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, rạch Bình Thủy hiện nay không chỉ bảo lưu được cảnh quan sinh thái miệt vườn mà còn giữ vững vai trò là một trục không gian văn hóa, lịch sử và kiến trúc trọng tâm. Việc quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị cụm di tích ven rạch Bình Thủy đang được TP. Cần Thơ xác định là nền tảng cốt lõi để phát triển ngành công nghiệp không khói, định hình các sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù, góp phần khẳng định bản sắc của trung tâm ĐBSCL./.